Author Archive

Przestrzeń i jej otchłanna nieskończoność

Tym bardziej nie dziwi czytelnika tekstów np. Mikołaja Sępa Sza- rzyńskiego, iż pojawiła się w nich jakby tęsknota za odnowionym i wyraziście sformułowanym systemem religijno-filozoficznym, wyrażona zresztą bardzo niejasno i niepewnie. Uderza mianowicie zagubienie podmiotu lirycznego w rzeczywistości, która wydaje się obca i niezrozumiała, paradoksalna i zaskakująca obserwatora swoją złożonością, a przede wszystkim nieskończonością.

Read the rest of this entry »

Sens świata

Przekonanie, że świat zewnętrzny i psychika ludzka przeniknięte są pierwiastkami uczuciowymi, nazywamy irracjonalizmem. Artysta musi dotrzeć poprzez to, co zewnętrzne i skończone (natura), do nieskończoności, poprzez objawy i znaki – do istoty: absolutu, Boga, ducha.

Sens świata uchwycić można bezpośrednio przez uczucie lub intuicję. Romantycy byli przekonani o niewystarczalności rozumu do zrozumienia innych oraz własnego „ja”. Manifestem intuicjonizmu w polskiej literaturze romantycznej były Ballady i romanse Mickiewicza, a szczególnie hasło „czucia i wiary” przeciwstawione „mędrca szkiełku i oku” w programowej balladzie Romantyczność.

Read the rest of this entry »

Sarmatyzm

Jednym z ważnych wyznaczników sarmatyzmu była także religijność, oddziaływająca, jak powiedziano, na zasadzie ideologii, a trady- cjonalistyczne do niej przywiązanie wzmogło się jeszcze bardziej w okresie dla niepodległości państwa szczególnie niebezpiecznym, tj. w czasie wojen kozackich oraz w dobie „potopu” szwedzkiego. Podkreślenie w tym miejscu ujemnego wpływu tych wojen na literaturę i życie umysłowe byłoby banałem. Można tylko Read the rest of this entry »

Dramat insurekcji listopadowej

Po upadku powstania listopadowego spora część literatury, nawet tzw. nurtu rozrachunkowego, będzie głosić z entuzjazmem piękno walki wyzwoleńczej (Reduta Ordona Mickiewicza, Sonety wojenne Gar- czyńskiego, Powstanie narodu polskiego Mochnackiego), chociaż gorzka świadomość klęski, a zwłaszcza samotności i izolacji w społeczeństwie, jaką przeżyli spiskowcy i powstańcy, sprawi, że w dyskusji nad formą przyszłego powstania romantycy zwrócą się ku hasłom solidarności społecznej, rozumianej częściej jako patriotyczny postulat „powstania całego narodu” niż jako dosłowne wskazanie na masy ludowe jako motor i cel postępu społecznego.

Read the rest of this entry »

Okres zamykający barok polski

Za panowania tego monarchy barok polski okrzepł i stał się nurtem nabierającym powszechnie zasadniczego znaczenia. Na czasy następcy Zygmunta, jego syna Władysława IV, przypadł krótki rozkwit kultury i literatury barokowej, stłumiony jednak nieodwracalnie wojnami kozackimi, zwłaszcza „potopem” szwedzkim (1655-1660) w żałosnym, ale i heroicznym dla narodu okresie panowania Jana Kazimierza. Czasy Władysława IV były zresztą nie mniej niespokojne niż panowanie Zygmunta III, dlatego też barok polski od swego zarania nabierał cech „kultury międzywojennej”, równie łatwo ulegającej powszechnym lękom jak euforii, od rycerskiego wyrzeczenia się i od ascezy przenoszącej się prędko ku dworskiej zmysłowości. Te również okoliczności nadały barokowi polskiemu swoisty charakter „kultury sarmackiej”, której szczytowy rozkwit nastąpił w drugiej połowie XVII wieku, zwłaszcza za panowania Jana III Sobieskiego (1674-1696).

Read the rest of this entry »

Barok

Ponieważ określenie „barok” odnosiło się pierwotnie do cech formalnych przedmiotu, a więc po prostu do jego wyglądu zewnętrznego, termin ten skojarzył się w potocznej świadomości ze stylem. Wspomniana zaś względna masowość kultury barokowej sprzyjała uformowaniu się i szerokiemu oddziaływaniu stereotypów formalnych, nie zawsze najdoskonalszych, ale raczej przystępniejszych, popularnych. Dlatego niekiedy „styl barokowy” widzimy poprzez te popularne stereotypy, obniżające z pewnością w naszym wyobrażeniu wartość mistrzowskich pierwowzorów, których były replikami, łatwo wpadającymi w naiwną przesadę. Z takiej właśnie genezy dziś jeszcze używanych określeń w rodzaju „barokowy wygląd” lub „barokowa kwiecistość” powinniśmy sobie zdawać sprawę.

Read the rest of this entry »

Postulat dostępności literatury

Postulat dostępności literatury dla jak najszerszego kręgu odbiorców wiązał się niewątpliwie z oświeceniową ideą szerzenia wiedzy, miał jednak źródło znacznie głębsze, bo w filozofii Rousseau. Przeciwko elitarności wysuwano postulat „lubej prostoty”, odnoszący się głównie do warstwy językowo-stylistycznej utworu. Sentymentalizm nie przyjął reguły trzech stylów, dla osiągnięcia swych celów musiał stworzyć styl nowy, oparty na języku mówionym (zwłaszcza w powieści). Wykluczał jednak słowa zbyt pospolite, a zwłaszcza „grube”. Niekiedy stosował stylizację gwarową (np. w sielankach), naśladował też śpiewność ludowego wiersza (np. liryka Karpińskiego). Panował pogląd, że tonacja uczuciowa zależy w dużym stopniu od prostoty języka i melodyjności wiersza.

Read the rest of this entry »

Bajronizm w pierwszej fazie romantyzmu

Bajronizm w pierwszej fazie romantyzmu polskiego oznacza głównie nowy typ bohatera, postaci dumnej i namiętnej, często obciążonej brzemieniem zbrodni, tajemniczej i wyniesionej ponad przeciętność otoczenia. Mówiło się wtedy o „czarnej wyobraźni” Byrona i łączono ten typ artyzmu z przedromantycznym jeszcze nurtem frenezji i grozy.

Wielki urok powieści Waltera Scotta polegał na odtworzeniu w nich piękna zamierzchłej przeszłości z jej lokalnym i historycznym kolorytem, oddanym w drobiazgowych szczegółach antykwarycznych.

Read the rest of this entry »

Brak mecenatu państwowego

Szczególnie aktualne stały się wówczas dwie idee, które będą przez całe stulecie niewoli organizowały świadomość zbiorową Polaków. Bliską poezji patriotycznej z ostatnich lat istnienia Rzeczypospolitej ideę czynu zbrojnego urzeczywistniały Legiony Dąbrowskiego, podczas gdy na ziemiach trzech zaborów rozpoczynała się inna walka – praca nad utrzymaniem i utrwaleniem polskości. Sposoby działania były podobne do przyjętych wcześniej w programie „naprawy społeczeństwa”, wynikały zresztą z tych samych założeń teoretycznych, z przeświadczenia o decy-dującej w tym procesie roli oświaty i kultury. Praktyczny sposób myślenia kazał ufać instytucjom życia kulturalnego, jako sprawdzonym już w walce z sarmatyzmem.

Read the rest of this entry »

Poza ramami tych generacji

Poza ramami tych generacji tworzy wielu artystów – samotników. Przede wszystkim Aleksander Fredro, którego twórczość łączy w sposób indywidualny pierwiastki klasyczne z romantycznymi i realistycznymi. Fredro był rówieśnikiem grupy poetów legionowych i Brodzińskiego, ale jego długie życie (1793-1876) przypada na całą epokę rozwoju romantyzmu, a twórczość – po przerwie spowodowanej zamilknięciem Fredry po roku 1835 wskutek ataku Goszczyńskiego oskarżającego jego komedie nienarodowość – zostanie podjęta na nowo w okresie uwsteczniania – 1 zamierania wielu prądów romantycznych po Wiośnie Ludów i skończy się już w dobie zwyciężającego pozytywizmu.

Read the rest of this entry »

Twórca powieści polskiej

Twórca powieści polskiej skrzętnie więc unikał motywów i wątków erotycznych, dając (wzorowe zresztą) realizacje z punktu widzenia pojmowanej zgodnie z programem „oświeconych” pedagogiki społecznej. Ograniczenia te zostaną przełamane dopiero na początku XIX wieku, kiedy rozwinie się ów „romans sentymentowy”. Na razie powstawały powieści edukacyjne, traktatowe i pseudohistoryczne. W przeciwieństwie do tradycyjnego romansu powieść oświeceniowa przedstawiała problemy aktualne, adresowane wyraźnie do współczesnych czytelników. Troska o uprawdopodobnienie fikcji fabularnej znalazła wyraz w wielu zabiegach formalnych, zwłaszcza w konstrukcji konkretnego narratora (tj. opowiadającego w pierwszej osobie). Powieści takie mają formę pamiętnika, relacji z podróży czy też zbioru listów. Ulubionym chwytem było przedstawienie się autora jako wydawcy, który znalazł ów pa-miętnik czy zbiór listów (często uszkodzony) i teraz prezentuje czytelnikowi.

Read the rest of this entry »

Rygorystyczna etyka

Rygorystyczna etyka tego okresu, szczególnie obowiązek heroizmu i wysoka ocena poświęcenia życia za ojczyznę (Reduta Ordona, Sowiński w okopach Woli), pojęcie ofiary – „kamieni rzuconych na szaniec” – wskazywały na ciągle żywotne w świadomości narodu cechy wzoru osobowego rycerza chrześcijańskiego z cnotami męstwa, honoru i lojalności żołnierskiej. Według tych zasad epoka romantyczna stworzy panteon ulubionych bohaterów narodowych, gdzie obok Kościuszki i księcia Józefa Poniatowskiego znajdzie swe miejsce poczet współczesnych mę- czenników-spiskowców, którzy zostali straceni lub wybierali samobójstwo, aby uniknąć załamania się w śledztwie.

Read the rest of this entry »

Ikonograficzny program króla

Ikonograficzny program króla ważną rolę przypisywał tematyce historycznej. Sztuka miała sławić świetne tradycje państwowości polskiej, a także uzasadniać słuszność programu cywilizacyjnego „oświeconych”. Idee „państwowego” historyzmu skonkretyzowały się najwyraźniej w ma- larsko-rzeźbiarskim wystroju Sali Rycerskiej Zamku Królewskiego. Zdobiły ją popiersia sławnych Polaków (wykonane przez Le Bruna) oraz cykl sześciu obrazów pędzla Bacciarellego, które przedstawiały cywili-zacyjne czyny poprzedników Stanisława Augusta (np. Kazimierza Wielkiego przyjmującego skargi chłopów i zlecającego budowę miast). Jedyny obraz batalistyczny wyobrażał Sobieskiego pod Wiedniem, ale ten temat wiązał się z aktualną polityką króla wobec Rosji i Turcji. Oficjalna ikonografia przedstawiała historię w sposób uroczysty, bohaterów ustawiała w charakterystycznych pozach, nadając scenom sens alegoryczny. Inaczej natomiast widział przeszłość Norblin, który w rysunkach i ilustracjach (np. cykl do Myszeidy Krasickiego), nierzadko zabarwionych humorem, zwracał uwagę na realia obyczajowe, ceniąc sobie szczególnie historyczną anegdotę.

Read the rest of this entry »

Główne graniczne daty romantyzmu

Główne graniczne daty romantyzmu polskiego to 1822 (rok wydania pierwszego tomu Poezji Mickiewicza) i 1863, rok wybuchu powstania styczniowego, uważanego za „ostatni plon” romantyzmu literackiego i politycznego, za klęskę idei powstania narodowego, wyrosłej na podłożu bezkompromisowo pojmowanego patriotyzmu, i za koniec romantycznych marzeń o jawnej walce zbrojnej z zaborcami.

Read the rest of this entry »

W opozycji do klasycystycznych konwencji

W opozycji do klasycystycznych konwencji i racjonalizmu rozwijał się sentymentalizm. Nazwa prądu pochodzi od angielskiego słowa sen- timent (’czucie, uczucie opinia’), zawdzięczającego tak niezwykłą karierę popularnej powieści Laurence’a Sterne’a Podróż sentymentalna. Główne założenia ideowe prądu kształtowały się na gruncie angielskim i francuskim pod wydatnym wpływem dwóch systemów filozoficznych: em- piryzmu i russoizmu. Read the rest of this entry »