Archive for Marzec 2018

Ogromna popularność pieśni ludowej

Ogromna popularność pieśni ludowej w tym okresie objawiła romantykom nową wartość – jedność słowa i melodyki. W muzyce romantycznej melodyka jest tym właśnie terenem, na którym przejawia się styl narodowy. Obok marzeń o muzyce uniwersalnej pojawia się w miarę rozwoju romantyzmu wiele „swojskich” nurtów, w Polsce w kompozycjach Moniuszki i w odmienny, pełniejszy sposób – u Chopina, Po-jawiają się nowe gatunki taneczne, czerpiące inspirację z tradycji narodowych, szczególnie z folkloru wiejskiego i miejskiego (mazurek i polonez w Polsce, powstanie słynnego walca wiedeńskiego).

Read the rest of this entry »

Arianizm

Z podobnych teorii korzystali zazwyczaj ochoczo panujący, którzy widzieli korzyść w podporządkowaniu ideologii i światopoglądu interesom władzy. W Polsce XVIII wieku taka publicystyka ani tym bardziej takie machinacje były nie do pomyślenia, gdyż szlachta z nerwową wręcz nieufnością śledziła każdy ruch swego monarchy, podejrzewając go (Zygmunta III, całkiem zresztą słusznie) o zamiar wprowadzenia absolutum dominium, czyli władzy absolutnej. Miraż „złotej wolności” stał więc również na straży swobód religijnych w Polsce doby baroku, gdzie na nietolerancję ustawową musiała pozwolić zgoda większości. Wiado-mo także, iż szlachta kalwińska w równej mierze co katolicka pozbyłaby się mniejszości radykalnej, a moralnie i filozoficznie światlejszej, czyli tzw. braci polskich albo arian. Tych jednak, jako mniej groźnych w teorii doktryny i wyznania, mniej licznych, a niekiedy i życiowo mniej „praktycznych”, brali w obronę przywódcy ruchu odrodzeniowego i reformatorskiego w Kościele katolickim, kierując się także i taktyką działań przeciwko kalwinom.

Read the rest of this entry »

Pytaniem nurtującym historyka literatury

Pytaniem nurtującym historyka literatury lubiącego mieć przed oczyma również i dzieje sztuki jest kwestia, czy w kulturze barokowej, konkretnie zaś na obszarze baroku polskiego, istniał i objawiał się związek pomiędzy poezją a malarstwem, rzeźbą i architekturą. Wiadomo bowiem, iż właśnie estetyka barokowa określała wspólnotę i pokrewieństwo rozmaitych dziedzin twórczości, uważając, jak powiedzieliśmy już poprzednio, obraz za podstawową i jakby ogólną jednostkę znaczeniową wypowiedzi. Była to idea wywodząca się z renesansowego zainteresowania symboliką scen mitologicznych sztuki starożytnej oraz tajemnym sensem hieroglifów i znaków magicznych, którym humaniści renesansowi po-święcali z pasją wiele dociekań, wierząc pod wpływem przypomnianych koncepcji neoplatońskich w istnienie ukrytej przed oczyma profanów wiedzy wtajemniczonych. Można więc powiedzieć, iż było to swoiste odrodzenie symbolizmu średniowiecznego, z tym jedynie, iż w średniowieczu cała natura jawiła się oczom ludzkim jako zbiór znaków kierujących myśli ku rzeczywistości nadprzyrodzonej, natomiast renesans i barok poszukiwały ukrytych związków pomiędzy przedmiotami i znakami świata realnego, pomiędzy sferą idei a poziomem rzeczy.

Read the rest of this entry »

Działalność drugiego pokolenia romantyków

W drugim pokoleniu tworzą: Ludwik Sztyrmer, Józef Ignacy Kraszewski, Narcyza Żmichowska, Edward Dembowski, Ryszard Berwiń- ski, Cyprian Norwid, Teofil Lenartowicz, Ludwik Kondratowicz (Syrokomla), Kornel Ujejski – poeci urodzeni około roku 182,0. W malarstwie to pokolenie reprezentuje Henryk Rodakowski, w muzyce – Stanisław Moniuszko.

Działalność drugiego pokolenia romantyków również przeżywa się w latach pięćdziesiątych XIX stulecia, wstrząs pokoleniowy przyniosła jego uczestnikom tragedia represji paskiewiczowskich po powstaniu listopadowym i rozczarowanie polityczne, a zwłaszcza społeczne nie spełnioną Wiosną Ludów. Doprowadza to zrazu do ostrej krytyki romantyzmu i do pewnej defensywy tego kierunku podczas rozkwitu powieści i nasilenia nowych, realistycznych tendencji w literaturze, po czym na krótko przed powstaniem styczniowym (lata 1858-1863) występuje w zaborze austriackim tzw. pokolenie przedburzowców (Mieczysław Romanowski, Walery Łoziński, Józef Narzymski), nazywane też generacją 1860, zbuntowane przeciw pogłębiającemu się marazmowi oraz depresji kulturalnej i politycznej społeczeństwa. Pokolenie to zginie w czasie powstania lub po nim przejdzie na pozycje organicznikowskie, stale jednak będzie nurtowane owym wspólnym przeżyciem pokoleniowym.

Read the rest of this entry »

Barokowa teoria wartości

Barokowa teoria wartości odtworzyła więc hierarchiczny, neoplatoń- ski system wartości, znany w średniowiecznej scholastyce, na którego szczycie jako ostateczny cel i punkt dojścia mieściła się wartość absolutna – Absolut, czyli Bóg. Mniej jednak przejrzysta niż w średniowiecznym systemie religijno-filozoficznym była sytuacja człowieka, wyrwanego, jak pamiętamy, z Read the rest of this entry »

Arcydzieło romantyzmu polistopadowego

Forma powieści zawiera także inny postulat romantyzmu: łączenia pierwiastków sprzecznych – w tym wypadku analizy przeżyć własnych oraz emocji bohaterów – z obiektywną obserwacją społeczną. Ogólny postulat Brodzińskiego w stosunku do powieści wysunięty w uniwersy- teckich kursach estetyki na początku stulecia, by była „zwierciadłem wieku i narodu”, przekształca się teraz w konkretne żądanie realizmu hi- storyczno-obyczajowego i przedmiotowości w literaturze, w myśl innego, sławniejszego „zwierciadła przechadzającego się po gościńcu” z teorii powieści Stendhala.

Read the rest of this entry »

Starano się wykazać niezgodność Biblii

Starano się wykazać niezgodność Biblii z ustaleniami nauki dotyczyło to zwłaszcza rozumianej dosłownie biblijnej opowieści o stworzeniu świata. W historii szukano faktów kompromitujących organizacje kościelne i duchowieństwo. W gruncie rzeczy chodziło o zburzenie religijnego światopoglądu, w którym całokształt działań ludzkich był podporządkowany celom ostatecznym – Bogu i duszy. Tendencje najbardziej skrajne prowadziły do a t e i z m u, który znalazł oparcie w materialistycznym systemie La Mettriego, autora głośnego dzieła Człowiek maszyna (1748). Francuski lekarz szukał argumentów w anatomii i fizjologii, by dowieść, że dusza całkowicie zależy od ciała, sama zresztą jest ciałem. Koncepcja materializmu mechanistycznego była przedmiotem ożywionych dyskusji w salonach paryskich czy w kołach encyklopedystów, nie miała jednak zbyt wielu zwolenników.

Read the rest of this entry »

W okresie oświecenia

Ocena okresu. Literatura oświecenia rozwijała się w warunkach przełomu umysłowego, który doprowadził Jo zasadniczych i trwałych prze- obrażeń świadomości zbiorowej Polaków. W trudnej walce z opozycją wewnątrz kraju i interwencją sił obcych został przezwyciężony konserwatyzm szlachecki. Rzeczpospolita, nie tracąc swej tożsamości historycznej i kulturalnej, stała się krajem otwartym dla nowatorskiej myśli „wieku filozoficznego”. W przeciwieństwie do innych krajów – Anglii, Francji i Niemiec – oświecenie polskie nie stworzyło wielkich syste-mów filozoficznych wydaje się, że abstrakcyjnym ideom nie sprzyjał gorączkowy pośpiech ludzi zaprzątniętych przede wszystkim myślą racjonalnego ułożenia stosunków społecznych i politycznych oraz wychowania światłego człowieka. Stąd też w literaturze polskiego oświecenia dominuje myśl społeczna i pedagogiczna, wsparta praktycznymi propozycjami, a często też konkretnym działaniem. Nie spotykany gdzie indziej w takim nasileniu duch reformy dał Polsce najnowocześniejszy w ówczesnej Europie system oświatowy, dziełem wielkich reformatorów była idea „łagodnej rewolucji”, realizowana w uchwałach Sejmu Czteroletniego.

Read the rest of this entry »

W końcowych latach oświecenia

W końcowych latach oświecenia pojawiły się pierwsze na gruncie polskim powieści obyczajowe i obyczajowo-historyczne. Odmiana powieści obyczajowej nie miała jakiejś swoistej konstrukcji, mogła przybierać zarówno formę pamiętnika (Dwaj panowie Sieciechowie Niemcewicza), czy listów (np. Listy Elżbiety Rzeczyckiej Klementyny z Tańskich Hoff- manowej), jak też nowatorską narrację w trzeciej osobie (np. Pan Starosta Fryderyka Read the rest of this entry »

Wiek XIX

Wiek XIX przyniósł zarówno ilościowy wzrost powieści, jak rozwój dalszych jej odmian. Szczególnie żywe reakcje czytelników budziła powieść sentymentalna (tzw. czuła), ‚ dla której źródłem inspiracji były Nowa Heloiza Rousseau oraz Cierpienia młodego Wertera Goethego. Fabuła takiej powieści osnuta jest na dziejach „miłości dwojga kochanków”, trudnej i nieszczęśliwej, bo rozwijającej się wbrew ustalonemu porządkowi społecznemu (nierówność stanowa kochanków) i obyczajowemu (np.

Read the rest of this entry »

Przestrzeń i jej otchłanna nieskończoność

Tym bardziej nie dziwi czytelnika tekstów np. Mikołaja Sępa Sza- rzyńskiego, iż pojawiła się w nich jakby tęsknota za odnowionym i wyraziście sformułowanym systemem religijno-filozoficznym, wyrażona zresztą bardzo niejasno i niepewnie. Uderza mianowicie zagubienie podmiotu lirycznego w rzeczywistości, która wydaje się obca i niezrozumiała, paradoksalna i zaskakująca obserwatora swoją złożonością, a przede wszystkim nieskończonością.

Read the rest of this entry »

Sens świata

Przekonanie, że świat zewnętrzny i psychika ludzka przeniknięte są pierwiastkami uczuciowymi, nazywamy irracjonalizmem. Artysta musi dotrzeć poprzez to, co zewnętrzne i skończone (natura), do nieskończoności, poprzez objawy i znaki – do istoty: absolutu, Boga, ducha.

Sens świata uchwycić można bezpośrednio przez uczucie lub intuicję. Romantycy byli przekonani o niewystarczalności rozumu do zrozumienia innych oraz własnego „ja”. Manifestem intuicjonizmu w polskiej literaturze romantycznej były Ballady i romanse Mickiewicza, a szczególnie hasło „czucia i wiary” przeciwstawione „mędrca szkiełku i oku” w programowej balladzie Romantyczność.

Read the rest of this entry »

Sarmatyzm

Jednym z ważnych wyznaczników sarmatyzmu była także religijność, oddziaływająca, jak powiedziano, na zasadzie ideologii, a trady- cjonalistyczne do niej przywiązanie wzmogło się jeszcze bardziej w okresie dla niepodległości państwa szczególnie niebezpiecznym, tj. w czasie wojen kozackich oraz w dobie „potopu” szwedzkiego. Podkreślenie w tym miejscu ujemnego wpływu tych wojen na literaturę i życie umysłowe byłoby banałem. Można tylko Read the rest of this entry »

Dramat insurekcji listopadowej

Po upadku powstania listopadowego spora część literatury, nawet tzw. nurtu rozrachunkowego, będzie głosić z entuzjazmem piękno walki wyzwoleńczej (Reduta Ordona Mickiewicza, Sonety wojenne Gar- czyńskiego, Powstanie narodu polskiego Mochnackiego), chociaż gorzka świadomość klęski, a zwłaszcza samotności i izolacji w społeczeństwie, jaką przeżyli spiskowcy i powstańcy, sprawi, że w dyskusji nad formą przyszłego powstania romantycy zwrócą się ku hasłom solidarności społecznej, rozumianej częściej jako patriotyczny postulat „powstania całego narodu” niż jako dosłowne wskazanie na masy ludowe jako motor i cel postępu społecznego.

Read the rest of this entry »

Okres zamykający barok polski

Za panowania tego monarchy barok polski okrzepł i stał się nurtem nabierającym powszechnie zasadniczego znaczenia. Na czasy następcy Zygmunta, jego syna Władysława IV, przypadł krótki rozkwit kultury i literatury barokowej, stłumiony jednak nieodwracalnie wojnami kozackimi, zwłaszcza „potopem” szwedzkim (1655-1660) w żałosnym, ale i heroicznym dla narodu okresie panowania Jana Kazimierza. Czasy Władysława IV były zresztą nie mniej niespokojne niż panowanie Zygmunta III, dlatego też barok polski od swego zarania nabierał cech „kultury międzywojennej”, równie łatwo ulegającej powszechnym lękom jak euforii, od rycerskiego wyrzeczenia się i od ascezy przenoszącej się prędko ku dworskiej zmysłowości. Te również okoliczności nadały barokowi polskiemu swoisty charakter „kultury sarmackiej”, której szczytowy rozkwit nastąpił w drugiej połowie XVII wieku, zwłaszcza za panowania Jana III Sobieskiego (1674-1696).

Read the rest of this entry »