Archive for Luty 2018

W czasach stanisławowskich

Jedynie w fazie początkowej (za Augusta III) oświecenie mogło się rozwijać w warunkach względnego spokoju na arenie politycznej. Były to czasy silnego oddziaływania na świadomość zbiorową szlachty ideologii sarmackiej, której przeciwstawiały się na razie wybitne jednostki, rzeczywiście „prekursorzy oświecenia”. Ludzie ci, świadomi swojej misji, odznaczali się niezwykłą energią działania stawiali sobie cele ambitne, nie zrażając się trudnościami. Przeprowadzona przez Stanisławą Konarskiego reforma szkół pijarskich (a zwłaszcza założenie w 1740 r. Collegium Nobilium) zapoczątkowała wielką pracę nad unowocześnieniem szkolnictwa. Publiczna biblioteka Załuskich, jedna z największych na świecie, powstała dzięki wysiłkowi dwóch ludzi, by służyć celom naukowym i oświatowym. W tym też okresie dojrzewała myśl unowocześnienia państwa, chociaż próba jej realizacji (podjęta przez „Familię” Czartoryskich) zakończyła się niepowodzeniem, głównie ze względu na sytuację międzynarodową Polski. Nie ulega natomiast wątpliwości, że sugestywny wywód Konarskiego przeciwko liberum veto (O skutecznym rad sposobie, 1760-1763) wywarł bardzo silny wpływ na umysły Polaków: zasada jednomyślności obowiązywała aż do Konstytucji 3 maja, nikt już jednak nie odważył się zerwać sejmu.

Read the rest of this entry »

Związki literatury z muzyką

Związki literatury z muzyką były w okresie oświecenia szczególnie silne, zaznaczyły się w wielu formach literacko-muzycznych, zwłaszcza w pieśni i operze. Kultura muzyczna rozwijała się wielostronnie, znamionowała ją duża zależność od poszczególnych kręgów i środowisk społecznych, które miały odmienne tradycje, poglądy estetyczne i potrzeby. Tradycyjnymi ośrodkami życia muzycznego były kościoły i klasztory, popularyzujące oczywiście muzykę religijną. Kościelne chóry i kapele osiągały nieraz wysoki poziom artystyczny, w repertuarze miały liczne pieśni oparte na motywach ludowych (mazurkach). Muzyka o charakterze świeckim znajdowała możnych mecenasów na niektórych dworach (m.in. Rzewuskich w Podhorcach, Radziwiłłów w Nieświeżu, Ogińskich w Słonimie, Czartoryskich w Puławach), gdzie istniały znakomite niekiedy opery, balety i kapele. Zamiłowanym muzykiem był hetman Michał Kazimierz Ogiński – kompozytor, autor librett operowych i członek utrzymywanej przez siebie kapeli. Dwór Czartoryskich w Puławach zasłużył się szczególnie jako propagator narodowego stylu w muzyce. Scena puławska miała koloryt stylizowany na sentymentalną ludowość. Działał tu wybitny kompozytor Wincenty Lessel, autor kilku dzieł operowych, m.in. (dziś zaginionej) Matki Spartanki, napisanej do tekstu Kniaźnina.

Read the rest of this entry »

Dla historyka literatury

Dla historyka literatury nazwa „romantyzm” ma dwa podstawowe znaczenia, jedno ściśle historyczne, o funkcji klasyfikującej zjawiska,

– 1 drugie, pozahistoryczne. Pierwsze to romantyzm jako zespół postaw, przekonań i tendencji, które doszły do głosu w kulturze europejskiej pod koniec wieku XVIII i trwały – w ogólnym ujęciu – do połowy wieku XIX, a więc jako możliwie szeroko rozumiany prąd umysłowy, literacki i artystyczny, którego zakres i przełomową rolę trafnie określił Zygmunt Łempicki (Renesans – Oświecenie – Romantyzm), nazywając romantyzm „kulturą w najszerszym tego słowa znaczeniu, a więc poglądem na świat i życie znajdującym wyraz w swoistym stylu, podobnie jak renesans”. Pojęcie stylu oznacza tu obiektywizację danego sposobu odczuwania, wyrażenie go w zewnętrznych formach, które ten sposób myślenia utrwalają i stabilizują.

Read the rest of this entry »

Rzeczpospolita, państwo w XVI wieku mocarstwowe

Jednakże tylko Rzeczpospolita, państwo w XVI wieku mocarstwowe, kierowane w sposób niezwykle logiczny i konsekwentny przez dynastię jagiellońską, w przeciągu jednego stulecia została politycznie unicestwiona. Współcześni historycy podkreślają w tym wypadku doniosłość czynnika zewnętrznego Polska znalazła się w zachodzących na siebie strefach ekspansji dwóch stosunkowo młodych (i przez to nowoczesnych, gdy idzie o teorię agresji oraz dywersji zagranicznej) rozrastających się gwałtownie potęg: brandenburskiej i moskiewskiej. W wieku XVII te dwa przyszłe mocarstwa Europy XVIII wieku zrzucały właśnie z siebie polską kuratelę, wykorzystując dwie inne potęgi, które niefortunna polityka zagraniczna Zygmunta III Wazy obróciła najniepotrzebniej przeciwko naszemu państwu: Szwecję (która do pewnego czasu mogła jeszcze wybierać wroga pomiędzy Polską a Rosją) oraz Turcję (w której Jagiellonowie zawsze widzieli faktycznego sprzymierzeńca przeciwko Moskwie). Polityka zagraniczna Polski tradycyjnie wschodnia (wynikało to z unii pol- sko-litewskiej) starała się utrzymać dystans wobec Habsburgów. W dobie baroku polska polityka prohabsburska (odpłacana nielojalnością) zmodyfikowała kierunek wschodni z przeciwmoskiewskiego na antyturecki.

Read the rest of this entry »

Systemy filozoficzne oświecenia

Systemy filozoficzne oświecenia przenikały do Polski mniej więcej od lat czterdziestych XVIII wieku, natrafiając na silną opozycję ze strony uprawianej w akademiach i szkołach (zwłaszcza jezuickich) tradycyjnej scholastyki. W wyniku mieszania się różnych prądów powstała tzw. filozofia „recentiorum”, łącząca pewne, elementy scholastyki z nowoczesną mechaniką Newtona, metodologią Kartezjusza czy logiką Leibniza. Oświecenie polskie nie stworzyło oryginalnego systemu w dziedzinie filozofii, w okresie dojrzałym (od lat siedemdziesiątych stulecia) domi-nowały w nim dwa prądy: racjonalizm i empiryzm. Oba miały charakter wybitnie praktyczny, co wiąże się z dużą dynamiką dokonującego się wówczas przewrotu umysłowego. Charakterystyczne jest także to, że najwybitniejsi myśliciele polskiego oświecenia, Hugo Kołłątaj i Stanisław Staszic, byli przede wszystkim pisarzami politycznymi i działaczami w różnych dziedzinach życia. Filozoficzne dzieła Kołłątaja i Staszica powstały późno i zostały opublikowane dopiero w XIX wieku (Porządek fizyczno-moralny Kołłątaja i Ród ludzki Staszica).

Read the rest of this entry »

Pojęcie historii

O literaturze polskiej w wieku XIX rozwinął oryginalną koncepcję narodu. Naród jest realną ludzką wspólnotą kształtującą się w miarę rozwoju świadomości przynależnych do niej jednostek i grup. .Mochnacki podkreślał rolę literatury i krytyki literackiej w dochodzeniu narodu do tej świadomości.

Pojęcie historii jako procesu doskonalenia się człowieka znajdujemy w dziełach polskiego historyka Joachima Lelewela, przedstawiciela uniwersalizmu i demokratyzmu historycznego, tj. dążenia do ukazania dziejów powszechnych całej ludzkości, nie tylko poszczególnych rządów czy narodów, a także do przedstawienia udziału wszystkich grup w dziejach i kulturze narodu. Lelewel był twórcą koncepcji przeszłości Polski rozumianej jako rozwój idei demokratyczno-republikańskich z typowo rodzimego systemu „gminowładztwa”.

Read the rest of this entry »

Artysta jest zatem predestynowany do roli przywódcy narodu

Najpełniejszym wyrazem osobowości ludzkiej jest w przekonaniu romantyków artysta. Jest on „wzorem i szczytem” postawy duchowej, człowiekiem doskonałym, gdyż jako geniusz wciela dwie najważniejsze wartości: indywidualność i wolność. Jego działanie cechuje kreacjo- nizm, ma on bowiem – w sferze sztuki – dar stwarzania równy boskiemu.

Read the rest of this entry »

Zainteresowanie kulturą ludową

Zainteresowanie kulturą ludową i narodową przeszłością było obecne w świadomości europejskiej przynajmniej od połowy wieku XVIII w wystąpieniach przedromantycznych (w roku 1765 ukazał się pierwszy, naśladowany potem wielokrotnie jako inicjatywa, tom starych ballad angielskich i szkockich, zebranych przez biskupa T. Percy’ego), triumf tej postawy w romantyzmie jest zasługą omawianej koncepcji „literatury Północy”, która ma w pełni odpowiadać duchowi czasu ze swym liryzmem, irracjonalnym sposobem odczuwania i odmienną od antycznej, „ciemną” i melancholijną mitologią. Większość literackiej publiczności europejskiej, w tym też polskiej, dzięki otwartym na nowinki postępowym gazetom warszawskim i działalności Brunona Kicińskiego oraz Maurycego Mochnackiego, właśnie za pośrednictwem prac pani de Stael

Read the rest of this entry »

Satyryczny sposób wypowiedzi

Z punktu widzenia programu „naprawy społeczeństwa” i wychowawczych celów literatury ważniejsze od ody były gatunki dydaktyczne: list poetycki, satyra, bajka, poemat heroikomiczny, komedia. Z wyjątkiem komedii gatunki te osiągnęły w dobie oświecenia najwyższy poziom artystyczny, stały się w znacznej mierze reprezentacyjne dla literatury. List poetycki, kształtowany na podobieństwo prozaicznego (wypowiedź kierowana do określonego w tytule adresata, charakterystyczne zwroty, zaznaczanie sytuacji epistolarnej), miał rangę wysoką w środowisku elity kulturalnej ceniono w nim dowcip i erudycję. Wywodził się od Horacego i znalazł uznanie takich mistrzów intelektualnej poezji, jak Boi- leau i Wolter. Z licznej grupy autorów polskich wyróżnia się Ignacy Krasicki (np. Do Adama Naruszewicza o pisaniu historii), a także Stanisław Trembecki (np. Do Wojciecha Miera bawiącego na wsi) i Tomasz Kajetan Węgierski (List do wierszopisów). Na gruncie polskim rozwinęła się szczególnie refleksyjno-satyryczna odmiana listu.

Read the rest of this entry »

Problem, czym jest oświecenie

Nazwa, pojęcie i czas trwania okresu. Nazwa „oświecenie” wywodzi się od prastarej i rozpowszechnionej w różnych kulturach metafory światła, znanej zwłaszcza z języków wierzeń religijnych. W Biblii światłość przeciwstawiona ciemności oznacza przymioty boskie, tj. dobro i mądrość, udzielane ludziom w drodze łaski uświęcającej. Świeckie rozumienie antytezy światła i ciemności znała już starożytna szkoła stoików, do której nawiązywała filozofia XVI i XVII wieku (Filip Melanch- ton i René Descartes zwany Kartezjuszem), tworząc teorię światła naturalnego jako wrodzonej właściwości umysłu. Nazwa „oświecenie” powstała w Niemczech (Aufklärung) i już w XVIÏI wieku rozpowszechniła się na inne obszary językowe. Mniej popularne były jej synonimy: używany w Anglii „wiek rozumu” i we Francji „wiek filozofów” (lub „wiek filozoficzny”). W piśmiennictwie polskim XVIII wieku najczęściej używano nazwy „oświecenie” jej etymologię tak starał się określić Franciszek Salezy Jezierski: „Od tego wyrazu zrobiono przenośne znaczenie oświecenia do rozumu ludzkiego, gdzie prawda ma być jak ogień, a poznawanie prawdy – jak światło ognia”.

Read the rest of this entry »

Romantyczna refleksja filozoficzna

Dzieło sztuki nie naśladuje ani nie kontynuuje poprzednich, lecz ma stwarzać nową estetyczną formułę, być niepowtarzalne. Stąd wypływa postulat twórczej oryginalności. Zniesione zostają dotychczasowe zasady podziału literatury na rodzaje i gatunki, postuluje się łączenie i mieszanie różnych pierwiastków w jednym dziele.

Romantyczna refleksja filozoficzna skierowana była ku wnętrzu człowieka, jego przeżyciom, a zarazem na zewnątrz, ku naturze i dziejącym się zdarzeniom, ku historii. Te główne kierunki myślowe spotykamy także w literaturze polskiej okresu romantyzmu.

Read the rest of this entry »

Zwycięstwo romantyków

Hasłom tym towarzyszył postulat tworzenia literatury narodowej, w odróżnieniu od klasyków, którzy wpatrzeni we wzory antyczne i ich kopie z okresu francuskiego klasycyzmu sprawili, że Polak „kilkadziesiąt lat […] deklamował z Kornelem i Krebillonem, płakał łzami Rasyna, pędzlem Delila podnosił ziemniaki do ideału, nucił na słomianych Marona dudkach rozkosze życia pasterskiego wśród -niepogod polskiej strefy i, niższy od każdego z tych wzorów, tworzył w nieskończoność naśladowcę naśladowców, a coraz gorszych” (Seweryn Goszczyński Nowa epoka poezji polskiej).

Read the rest of this entry »

Pokolenie literackie

Można także przyjąć za Kazimierzem Wyką (Pokolenia literackie) inną systematykę rozwoju literatury romantycznej w Polsce: według pokoleń tworzących tę epokę w naszej kulturze duchowej.

Pokolenie literackie nie jest równoznaczne z generacją biologiczną, lecz oznacza działającą jednocześnie grupę twórców, których łączy wspólna świadomość bycia pokoleniem .

Read the rest of this entry »

Anglia po okresie elżbietańskim

Jednym z powodów niechęci, z jaką wspominano czasy baroku polskiego, a raczej cały wiek XVII (dotyczy to zwłaszcza naszych historyków okresu porozbiorowego), było przekonanie, iż właśnie w owych czasach nastąpiło ogólne zepsucie wszystkich narodowych instytucji i nieodwracalne wprowadzenie Rzeczypospolitej na fatalną drogę wiodącą ku katastrofie. Alegorią takiego rozumienia historii Polski stał się nadzwyczaj sugestywny i dramatyczny obraz Jana Matejki Kazanie Skargi, ukazujący wyraziście przeciwstawionych sobie: natchnionego proroka widzącego przyszłą zgubę oraz gnuśnych, bezmyślnych lub w najlepszym razie zmartwionych bezradnie słuchaczy, z niesympatycznym królem Zygmuntem III na pierwszym planie. Wiemy dzisiaj, że nie tylko nasi siedemnastowieczni przodkowie winni byli upadku Polski. Jednocześnie bowiem silne trudności wewnętrzne przeżywała większość państw i narodów kręgu śródziemnomorskiego. Europę Zachodnią (zwłaszcza Niemcy, a także Francję i Niderlandy) wyniszczyły materialnie i moralnie wojny społeczno-religijne prowadzone w XVI stuleciu. Głęboki kryzys gospodarczy i polityczny osłabił znacznie Hiszpanię (rządzoną od drugiej połowy XVI wieku przez hiszpańską linię dynastii habsburskiej) oraz imperium osmańskie (pomimo że Turcja wciąż była zagrożeniem dla państw Europy południowo-wschodniej, które stopniowo zagarniała).

Read the rest of this entry »

Literatura okresu romantyzmu

Literatura okresu romantyzmu także dawała wyraz dążeniu do mistrzostwa formy. Poeta-geniusz musi być wirtuozem, wykazywać absolutną biegłość w zakresie języka, stylu i kompozycji. To pragnienie poetyckiej wirtuozerii wypowie Słowacki w Beniowskim: „Chodzi mi o to, aby język giętki / Powiedział wszystko, co pomyśli głowa…” Już nie normy czy reguły, ale samo tworzywo nie może krępować artysty, którego celem jest pełna i swobodna ekspresja: „strofa być winna taktem, nie wę-dzidłem”.

Read the rest of this entry »