Archive for Luty 2018

W „pieśni gminnej”

Obok tekstów autentycznych tworzy się – na wzór „genialnego fałszerstwa”, pieśni barda Osjana rzekomo wydanych, a w rzeczywistości napisanych przez poetę Jamesa Macphersona – apokryfy litera c- k i e (utwory o niepewnym autorstwie, często falsyfikaty lub produkty mistyfikacji). Ta tendencja odżyje w polskim ruchu słowianofilstwa w kręgu lwowskiego noworocznika „Ziewonia” w latach 1834-1839 (Lucjan Siemieński, August Bielowski) na wzór romantyzmu czeskiego, gdzie Wacław Hanka rozpowszechnił znakomite artystycznie falsyfikaty zabytków piśmiennictwa narodowego, mające być dowodem istnienia w wiekach średnich uniwersalnej kultury ogólnosłowiańskiej, która stworzyła własną epopeję (Rękopis królodworski i Rękopis zielonogórski, 1819).

Read the rest of this entry »

Spośród romantyzmów europejskich

Spośród romantyzmów europejskich hasła i formy najbardziej skrajne, najostrzejsze, głosił romantyzm niemiecki, który też stworzył całe podglebie filozoficzne okresu. Wszystkie narodowe odmiany romantyzmu cechowała samoświadomość twórców jako romantyków. Unikali oni wprawdzie nazywania się „szkołą romantyczną” – określeniem, które często przyjmowało pejoratywny wydźwięk w polemicznych wypowie-

Read the rest of this entry »

W Polsce w tym samym czasie sztuka i literatura

Biorąc pod uwagę wypunktowane tu okoliczności, wypada nazwę baroku rozumieć jako podkreślającą nie tylko dziwność czy sprzeczność z klasyczną formą antyczną, lecz także uwypuklającą wysiłek autora czy artysty nadający dziełu znamię swoistości, doskonałości przewyższającej ideał lub też dramatyzmu znamionującego aktualną refleksję filozoficzną albo ówczesną postawę religijną.

Read the rest of this entry »

Charakterystyczne dla dziejów nazwy „romantyczny”

Charakterystyczne dla dziejów nazwy „romantyczny” i jej następnej pochodnej: „romantyk” jest więc to, że wyróżniła ona określoną grupę cech i właściwości psychicznych oraz jakości wyglądowych, wiążąc je w świadomości odbiorcy ze światem literatury i sztuki. W ten sposób jako jedna z pierwszych tendencji romantyzmu pojawi się wyobrażenie sztuce jako sile kształtującej rzeczywistość i widzenie zjawisk życia na wzór tych, które opisywała i wyrażała literatura. Dzieła twórców najwcześniej określanych jako romantyczni tworzyć będą tradycję, na którą właściwy romantyzm będzie się często powoływał.

Read the rest of this entry »

Romantyzm polistopadowy

Romantyzm polistopadowy kontynuuje większość postaw i form pierwszej fazy okresu. Podstawowe założenia estetyczne i światopoglądowe ulegają jednak pewnej ewolucji. Pojawiają się nowe żądania wobec literatury: pierwsze to żądanie „filozoficzności”, które oznacza odwrócenie się od wczesnoromantycznych „urojeń i zmyśleń” ku rzeczywistości, przedmiotowości i prawdzie. W myśl założeń filozofii narodowej postulat ten miał także oznaczać ściślejszy związek artyzmu z życiem społeczeństwa. Pod wpływem wielkich poetów romantycznych, którzy odegrali też ważną rolę w krytyce literackiej okresu, oddziaływając. na odbiorców swoim autorytetem, kulturą literacką i znajomością estetyki, dotychczasowe zbyt wąskie rozumienie narodowości i oryginalności w sztuce jako połączenia rygorystycznej rodzimości z inspiracjami ludowymi zmienia się (w prelekcjach paryskich Mickiewicza, u Słowackiego i Krasińskiego, w kraju w krytyce Dembowskiego) w postulat poezji narodowej i zarazem uniwersalnej, która staje się przewodniczką narodu i ludzkości. Poeta ma być synem swojej ziemi, ale także synem czasu. Poezja jest realną siłą historyczną w życiu narodu, dlatego stawia się jej cały szereg dodatkowych wymagań: udział poety jako duchowego przywódcy w kształtowaniu losów kraju, solidaryzm klasowy, ogólnoludzkie idee i zasięg.

Read the rest of this entry »

Krytyka religii

Postulowano, że w przeciwieństwie do systemów opartych na objawieniu nie zawiera idei sprzecznych z prawami natury. Odrzucając „przesądy” niektórych głoszonych przez religie nakazów i zakazów, deizm dawał jednostce dużą swobodę w ocenie własnego postępowania zachęcał też do rozsądnej krytyki obyczajów i stosunków społecznych (postawa liber- tyńska).

Krytyka religii podważała zatem tradycyjny porządek moralny, system zakazów i dyrektyw uświęconych sankcją nadprzyrodzoną i egzekwowanych przez Kościół. Tu jednak pojawiły się trudności, dobrze znane twórcom systemów moralnych. Jedną z nich był dylemat sprzeczności interesów jednostki i społeczeństwa. Po odrzuceniu dogmatu o grzechu pierworodnym nasuwały się pytania, czy człowiek jest z natury swojej dobry i czy kieruje się sympatią do innych ludzi. Pozytywnie odpowiadali na te pytania reprezentanci angielskiej szkoły entuzjastów, stworzonej na początku wieku przez Anthony’ego Shaftesbury’ego. Przeważył jednak pogląd całkowicie różny, nawiązujący do osiemnastowiecznego naturalizmu również angielskiego filozofa, Thomasa Hobbesa. Następcy Hobbesa szukali dyrektyw moralnych w prawach natury, a te nie dały się pogodzić z poglądami entuzjastów.

Read the rest of this entry »

Rozważając pojęcie baroku

Oglądając w taki właśnie rzeczowy sposób i z dystansu epokę baroku oraz dzieła przez nią pozostawione, uwalniamy się od uprzedzenia czy niechęci, widać bowiem, iż dorobek artystyczny i literacki tego okresu lub raczej prądu jest wysoce złożony i zgoła nieschematyczny, w każdym zaś razie nie powinien być określany jako zwyrodnienie stylu klasycznego (grecko-rzymskiego i renesansowego). Jest to bowiem twórczość w całym tego słowa Read the rest of this entry »

W oświeceniu stanisławowskim

W oświeceniu stanisławowskim zdecydowanie przeważała komedia, której wyznaczono miejsce pierwszoplanowe w procesie edukacji społecznej, w ośmieszaniu „sarmackich” i „modnych” obyczajów. W pracach teoretycznych podkreślano bezkonkurencyjność komedii jako środka propagującego nowe zasady moralności w sposób szczególnie atrakcyjny dla odbiorców. W przeciwieństwie do swojej dostojnej siostry komedia mówiła o faktach dziejących się współcześnie, dbając wielce o realia obyczajowe i prawdopodobieństwo wydarzeń. Mówiła językiem zbliżonym do mowy codziennej, niekiedy stosowała stylizację gwarową. Bawiła i oburzała widzów, zwłaszcza gdy na scenie pojawiał się Imć Pan Sta- ruszkiewicz (Małżeństwo z kalendarza Bohomolca), reprezentujący większość wad, jakie „oświeceni” przypisywali „Sarmatom”. Wreszcie – budziła entuzjazm widowni, jak Powrót posła Niemcewicza, wystawiony w okresie Sejmu Czteroletniego, będący polityczną odmianą gatunku. Ten rezonans społeczny zawdzięczała komedia scenie narodowej, która zwłaszcza za dyrekcji Wojciecha Bogusławskiego (od 1783 r.), dysponowała świetnym zespołem aktorów. Dominował w okresie oświecenia wypracowany jeszcze w latach sześćdziesiątych wzór tzw. komedii boho- molcowej (pierwowzorem była francuska komedia pomolierowska), odznaczającej się daleko posuniętą typizacją bohaterów (nazwiska znaczące) – reprezentantów określonych postaw obyczajowych, społecznych czy politycznych. Jej konstrukcja opierała się na zasadzie przeciwstawienia bohaterów o cechach negatywnych i pozytywnych (np. zacofani – postępowi), przy czym zgodnie z prawami gatunku literackiego o wiele bogatsze były negatywne. Rozluźnienie tego schematu i przyciszenie tendencyjności społecznej, tłumiącej nieraz efekty komediowe, było przede wszystkim zasługą Franciszka Zabłockiego, który znacznie wzbogacał bohaterów pod względem psychologicznym i bardziej niż inni autorzy starał się bawić czytelników (Fircyk w zalotach).

Read the rest of this entry »

Klasycyzm

Klasycyzm rozwijał się w Polsce już od czasów Augusta III, nawią- zując~~do dziedzictwa rodzimego renesansu oraz do takich tradycji, jak kultura starożytna (zwłaszcza rzymska) i literatura francuska XVII wieku. Cechą charakterystyczną klasycyzmu europejskiego była silniejsza niż Read the rest of this entry »

Klasycyzm w sztuce

Klasycyzm w sztuce to: normatywizm i poddanie artysty dyscyplinie formalnej, pojęcie obiektywnego piękna osiągalnego dzięki znajomości reguł i odwzorowywaniu rzeczywistości (naśladowaniu, mimesis), stała hierarchia stylów i gatunków wypowiedzi, pojęcie „dobrego smaku” jako kryterium sądów artystycznych oraz więź z jednym tylko kręgiem tradycji – antykiem.

Read the rest of this entry »

Barok nazwa okresu i czas jego trwania

Nazwa okresu i czas jego trwania. Wyraz „barok” używany dzisiaj do oznaczania zjawisk zarówno estetycznych, jak i społeczno-ideowych (wszak mówi się o „ideologii baroku”) był w XVI wieku niczym innym na razie, jak tylko określeniem kształtu perły o dość niezwykłym wyglądzie. Perły takie możemy czasami oglądać, oprawione razem z innymi drogimi kamieniami, w niektórych wyrobach jubilerskich z końca XVI i z XVII wieku. Ich nieregularny, wydłużony kształt przywołuje na myśl krople wody spływające po szkle. Trudno powiedzieć c nich na pierwszy rzut oka, że są ładne. Są raczej niezwykłe, są dziwne.

Read the rest of this entry »

Człowiek jest więc w systemie heglowskim narzędziem

Na romantyzm polski wpłynął szczególnie silnie i trwale inny system wyjaśniający sens i prawa historii – była nim filozofia Jerzego Wilhelma Hegla. Głosił on, że byt – a więc i historia – jest natury rozumnej i że nieustannie się rozwija. Rozwój ten ma charakter logiczny, a każde jego ogniwo jest konieczne. Dzieje nie są mozaiką przypadkowych wydarzeń, lecz celowym, stopniowym wcielaniem się „ducha świata” w losy narodów i państw. W każdej epoce jeden z narodów powołany jest do pełnienia szczególnej misji.

Read the rest of this entry »

Szlachta polska

Ostatecznie więc szlachta polska znów była w znacznej mierze katolicka (lud bowiem nigdy takim być nie przestał) lub prawosławna i w swoisty, zazwyczaj popularny sposób pobożna, zachowująca z upodobaniem rozmaite tradycyjne przyzwyczajenia, być może jeszcze średniowieczne, które z zadziwiającą zgodnością odpowiadały nieraz estetyce i formom pobożności barokowej. Ostał się więc zwalczany nie tylko przez zwolenników reformacji, lecz i przez katolickich humanistów, popularny, bajeczny nieraz lub bliski ludowej magiczności kult świętych, ożywiony w czasach baroku i znacznie unowocześniony dzięki renesan-sowej hagiografii (czyli badaniom nad żywotami świętych), której dziełem na gruncie polskim i zarazem najpoczytniejszą książką w dobie baroku były Piotra Skargi Żywoty świętych (Wilno 1579, do końca XVII wieku dwanaście wydań!).

Read the rest of this entry »

Narodowa epopeja Mickiewicza

Te przesłanki w połączeniu z młodzieńczymi wpływami poezji Byrona i powieści Scotta ukształtowały formę Pana Tadeusza, w której panuje klimat tęsknoty za ojczyzną i zarazem „krajem lat dziecinnych” dojrzałego, doświadczonego przez los poety. Ten „liryzm żalu” jest podstawową tonacją emocjonalną utworu, zabarwioną partykularnym patriotyzmem znad „domowej rzeki” – Niemna, spotęgowaną uczuciowo witalizmem biologicznym opisów przyrody. W Panu Tadeuszu Mickiewicz zrealizował najpełniej postulat syntezy sztuk, łącząc w języku poetyckim elementy kolorystyczne i muzyczne, które są tu świadomym środkiem artystycznym wskazującym na siłę i zmysłową szczegółowość pamięci artysty, podsycanej przez tęsknotę.

Read the rest of this entry »

W malarstwie i grafice

W malarstwie i grafice dominował realizm, i to w różnych postaciach. żywym zainteresowaniu otaczającą rzeczywistością świadczy rozległy teren obserwacji – od wielkopańskich pałaców do najnędzniejszych siedlisk W mieście i na wsi – przy czym pasji poznawczej towarzyszą zazwyczaj intencje moralizatorskie. Rozmaitość tematów uderza w twórczości Jana Piotra Norblina oraz jego szkoły (m.in. Aleksandra Orłowskiego). Malował Norblin takie obrazy, jak na przykład Zebranie towarzyskie w parku, ale w niezliczonych rysunkach przedstawiał sceny rodzajowe „wzięte z życia” stolicy i prowincji (kłótliwe sejmiki), tworzył pełne wyrazu typy szlacheckie i mieszczańskie, przedstawiał żebraków

Read the rest of this entry »